Hermes: Boodschapper van de Griekse Goden

Hermes is een van de meest veelzijdige en fascinerende van de twaalf Olympische goden. Als goddelijke boodschapper was hij de snelste van alle goden, vliegend tussen de rijken van de levenden en de doden op zijn gevleugelde sandalen (talaria) om de wil van Zeus aan goden en stervelingen over te brengen.

Veel meer dan een simpele boodschapper was Hermes de beschermheilige van reizigers, kooplieden, dieven, herauten, atleten en herders. Hij was de enige Olympiër met vrije toegang tot elk rijk: Olympus, de aarde en de Onderwereld, waardoor hij een onmisbaar figuur was in de Griekse mythologie en religie. Zijn kwikzilverachtige intelligentie, speelse sluwheid en vermogen om soepel tussen werelden te bewegen maakten hem een van de meest geliefde en vereerde goden van de antieke Griekse wereld.

Hermes werd geboren uit Zeus en de Pleiade-nimf Maia, dochter van de Titaan Atlas. Maia, van nature verlegen en teruggetrokken, woonde in een diepe grot op de berg Cyllene in Arcadië, en daar bezocht Zeus haar in het geheim, ver van de waakzame ogen van Hera. Bij het aanbreken van de dag baarde Maia de baby Hermes in de grot op de berg Cyllene, een locatie zo centraal voor zijn identiteit dat hij vaak de Cyllenische god wordt genoemd.

Al vanaf zijn eerste uren toonde Hermes het ondeugende genie dat hem zou definiëren. Terwijl hij nog in doeken gewikkeld was, glipte de baby uit zijn wieg en dwaalde naar Thessalië, waar hij een kudde runderen vond die toebehoorde aan zijn halfbroer Apollo. Hij dreef de kudde slim achteruit om het spoor te verbergen en vond onderweg de lier uit van een schildpadschaal en darmsnaren. Toen de woedende Apollo hem confronteerde, ontkende de baby alles, maar uiteindelijk ruilde hij de lier aan Apollo in ruil voor de runderen, waarmee hij de bewondering van zijn broer won en een gouden herderstaf ontving. Zeus, geamuseerd en onder de indruk van de brutaliteit van zijn nieuwste zoon, maakte Hermes zijn persoonlijke heraut.

Hermes had een uniek breed takenpakket onder de Olympiërs. Als heraut en boodschapper van de goden was zijn primaire taak het overbrengen van goddelijke proclamaties en bevelen van Mount Olympus aan stervelingen en godheden door de kosmos. Zijn caduceus, de staf omwonden door twee slangen, was zijn ambtskenmerk en markeerde hem als een heilig gezant wiens persoon onaantastbaar was onder de wetten van gastvrijheid en diplomatie.

Als psychopompos (geleider van zielen) begeleidde Hermes de recent overledenen van de wereld der levenden naar de ingang van de Onderwereld en droeg hen over aan Charon aan de oevers van de Rivier de Styx. Deze rol maakte hem een van de zeldzame goden die Hades konden betreden en vrij konden terugkeren, een liminale macht die hem op de grens plaatste tussen leven en dood, sterfelijk en goddelijk, het bekende en het onbekende.

Hermes regeerde ook over handel en koopmanschap, zorgde voor eerlijke transacties op de markt, maar ook over dieven en bedriegers, taal en welsprekendheid, reizigers en wegen, en de beoefening van atletiek. Hermai, stenen pilaren met zijn hoofd en een fallus, werden op kruispunten en grenzen door de antieke wereld geplaatst om reizigers te beschermen en het kwaad te weren.

Hermes werd consequent afgebeeld als jeugdig, behendig en voortdurend in beweging. Anders dan het ernstige gezag van Zeus of de krijgshaftige intensiteit van Ares, werd Hermes gekenmerkt door verstand, sluwheid, aanpassingsvermogen en een speelse minachting voor starre grenzen. Hij was de ultieme bedrieger-god: charmant, slim en nooit precies waar de conventie hem verwachtte.

Zijn vermogen tot misleiding werd niet gezien als een morele tekortkoming, maar als een goddelijk geschenk. De Grieken erkenden dat handel, onderhandeling en zelfs welsprekendheid een zekere flexibele omgang met de strikte waarheid vereisten, en Hermes belichaamde die noodzakelijke schranderheid. Hij was de god die zich overal uit kon praten, een eigenschap die Zeus nuttig vond en waar stervelingen bewondering voor hadden.

Ondanks zijn schelmsachtige karakter was Hermes in de kern welwillend. Hij verschijnt consequent in de mythologie als helper en beschermer van helden, waarbij hij Perseus begeleidde, Odysseus hielp en de zielen van de doden met zachte zorg begeleidde. Hij was snel, vriendelijk en wezenlijk goedhartig, waardoor hij een van de meest toegankelijke en menselijke van alle Olympische goden was.

De Diefstal van Apollo's Runderen: Op de dag zelf van zijn geboorte glipte de baby Hermes uit zijn wieg en stal vijftig runderen van Apollo, waarbij hij ze achteruit sleepte om hun sporen te verwarren. Hij vond de lier uit van een schildpadschaal en gebruikte die uiteindelijk om de woedende Apollo te betoveren en te kalmeren. Zeus bemiddelde in het geschil en, verrukt door de brutaliteit van zijn zoon, maakte hij Hermes tot zijn heraut. Deze mythe vestigt Hermes als goddelijke bedrieger en beschermheer van dieven vanaf het moment van zijn geboorte.

Argus en Io: Zeus transformeerde zijn geliefde Io in een witte vaars om haar te verbergen voor Hera's jaloezie, maar Hera stelde de honderdogige reus Argus Panoptes aan om haar te bewaken. Zeus stuurde Hermes om Io te bevrijden. Vermomd als herder suste Hermes alle honderd ogen van Argus in slaap met zijn muziek en verhalen, waarna hij de reus met zijn zwaard doodde, waarmee hij de bijnaam Argeiphontes verdiende, wat betekent "doder van Argus."

Hermes en Persephone: Toen Persephone ontvoerd was door Hades en het verdriet van Demeter alle gewassen deed verdorren, stuurde Zeus Hermes naar de Onderwereld om haar terugkeer te onderhandelen. Als psychopompos was Hermes bij uitstek geschikt om die grens te overschrijden, en hij bracht Persephone met succes terug naar de bovenwereld, waarmee hij de seizoenen herstelde.

De Redding van Ares: Toen de tweelingreuzen Otus en Ephialtes Ares dertien maanden lang in een bronzen kruik gevangen hielden, was het Hermes die de gevangen oorlogsgod ontdekte en bevrijdde, wat zijn ongeëvenaarde vermogen aantoont om in buitengewone situaties te navigeren.

Odysseus en Circe: Toen de tovenares Circe de mannen van Odysseus in zwijnen veranderde, verscheen Hermes aan de held als een jongeman en gaf hem het magische kruid moly om haar betoveringen te weerstaan, waardoor hij de spreuk kon verbreken en zijn bemanning kon redden.

Hermes was de zoon van Zeus en Maia, waardoor hij via zijn vader een volledige Olympische god was en via zijn moeder een kleinzoon van de Titaan Atlas. Anders dan veel Olympiërs had Hermes geen vaste goddelijke gade, maar verwekte hij talrijke opmerkelijke kinderen via diverse verbintenissen met godinnen, nimfen en sterfelijke vrouwen.

Zijn meest gevierde zoon was Pan, de rustieke god van de wildernis, herders en kudden, geboren uit een verbintenis met de nimf Dryope (of, in andere versies, de dochter van Dryops). Pan erfde de aardse energie van zijn vader, maar kanaliseerde die naar de ontembare wildernis in plaats van goddelijke diplomatie. Hermaphroditus werd geboren uit de verbintenis van Hermes met Aphrodite, een mooie jongeling die samensmolt met de nimf Salmacis om een wezen van beide geslachten te worden, wat zijn naam leende aan de term hermafrodiet.

Autolycus, de zoon van Hermes bij de sterfelijke Chione, erfde het talent van zijn vader voor bedrog en diefstal en werd de grootvader van moederszijde van de held Odysseus, wat wellicht verklaart waarom Odysseus zo vaak profiteerde van Hermes' gunst. Hermes verwekte ook Abderus, de geliefde metgezel van Heracles, en Angelia, een kleine godin van berichten.

Onder zijn halfbroers en halfzusters op Olympus stond Hermes bijzonder dicht bij Apollo, een band bezegeld door de beroemde lierruil in hun vroege kinderjaren, en hij diende consequent als trouw en efficiënt agent van zijn vader Zeus.

Hermes werd vereerd in de gehele Griekse wereld, van de meest kosmopolitische stadstaten tot geïsoleerde plattelandsgemeenschappen. Zijn cultus was bijzonder sterk in Arcadië, het ruige bergachtige gebied van de Peloponnesos, dat de oudheid beschouwde als zijn geboorteplaats op de berg Cyllene. De Arcadiërs beschouwden zichzelf als zijn oudste aanbidders en schreven hem een bijzondere verwantschap toe met hun pastorale levenswijze.

De meest kenmerkende monumenten van zijn cultus waren de hermai, rechthoekige stenen pilaren met een gebeeldhouwd hoofd van Hermes bovenop en een fallus aan de voorzijde. Deze werden geplaatst op kruispunten, stadspoorten, deuropeningen en grenzen door de Griekse wereld, als apotropaïsche tekens die reizigers en handelaren beschermden. In 415 v.Chr. veroorzaakte de mysterieuze verminking van de Atheense hermai aan de vooravond van de Siciliaanse Expeditie een groot politiek en religieus schandaal dat bijdroeg aan de ondergang van Alcibiades.

Hermes ontving offers van lammeren en jonge geiten, en honingkoeken waren een geliefd offer. De maand Hekatombaion (midsomer) omvatte festivals ter ere van hem. Atleten riepen hem aan voor wedstrijden, kooplieden baden tot hem voor winstgevende handel en herauten zwoeren hun eden in zijn naam. Zijn Romeinse equivalent, Mercurius, werd de beschermgod van de handel op grote keizerlijke schaal, waarbij het Romeinse festival Mercuralia jaarlijks op 15 mei door kooplieden werd gevierd.

De caduceus (kerykeion) is het meest iconische attribuut van Hermes, een herautenstaf omwonden door twee slangen, vaak bekroond met vleugels. In de oudheid duidde hij op zijn rol als goddelijk gezant wiens persoon beschermd was onder heilige wet; vandaag de dag wordt hij veel (zij het vaak ten onrechte) gebruikt als symbool van de geneeskunde. De caduceus zou door Apollo aan Hermes zijn gegeven in ruil voor de lier.

Zijn gevleugelde sandalen (talaria) en gevleugelde helm (petasos) symboliseren zijn ongeëvenaarde snelheid en bewegingsvrijheid door alle rijken. Deze vleugels stelden hem in staat te vliegen zo snel als de gedachte zelf, berichten brengend tussen hemel, aarde en onderwereld zonder vertraging.

De schildpad heeft een bijzondere plaats onder zijn heilige dieren, omdat hij de eerste lier maakte van een schildpadschaal, een verbinding tussen het trage dier en de goddelijke snelheid van muziek en taal. De haan, als aankondiger van de dageraad, was hem heilig als medeaankondiger. De ram werd geassocieerd met zijn rol als beschermer van kudden en haar, en afbeeldingen van Hermes Kriophoros (ramdrager) toonden hem met een ram op zijn schouders, een beeld dat later vroegchristelijke voorstellingen van de Goede Herder zou beïnvloeden.