Poseidon: Griekse god van de zee en aardbevingen

Poseidon is een van de machtigste goden in het Griekse pantheon, de god van de zee, aardbevingen, stormen en paarden. Als broer van Zeus en Hades behoorde hij tot de drie hoogste Olympiërs die de kosmos verdeelden na de nederlaag van de Titanen. Terwijl Zeus de hemel opeiste en Hades de onderwereld, werd Poseidon de onbetwiste heerser over alle wateren: oceanen, rivieren, bronnen en de diepzee.

Zijn macht was zowel indrukwekkend als angstaanjagend. Zeelieden bad tot hem voor elke reis, wetende dat één slag van zijn machtige drietand de aarde kon splijten, tsunami's kon oproepen en schepen tot splinters kon verbrijzelen. Hij werd Enosichthon genoemd, de Aardbeverwekker, omdat de oude Grieken aardbevingen toeschreven aan de woede van de god en het donderende getrappel van zijn goddelijke paarden over de oceaanbodem.

Net als zijn broers en zussen werd Poseidon geboren uit de Titanen Kronos en Rhea. De Titankoning, gewaarschuwd door een profetie dat een kind van hem hem ooit zou omverwerpen, slokte elk pasgeboren kind in. Poseidon behoorde tot degenen die ingeslikt werden, hoewel een alternatieve overlevering, bewaard door Pausanias, beweert dat Rhea Poseidon verborg tussen een kudde schapen in Mantinea en Kronos een jong veulen gaf om in te slikken.

Ongeacht de versie weerspiegelde het lot van Poseidon dat van zijn broers en zussen. Het was de jongste broer, Zeus, die hen uiteindelijk allemaal bevrijdde door Kronos een braakmiddel te laten drinken. Eenmaal uitgebraakt sloot Poseidon zich aan bij zijn broers en zussen in de grote oorlog tegen de Titanen. Tijdens de Titanomachie smeedden de dankbare Cyclopen, bevrijd uit Tartarus door Zeus, de legendarische drietand voor Poseidon, net zoals zij de bliksemschicht van Zeus en de helm van duisternis van Hades vervaardigden.

Poseidons heerschappij was uitgestrekt en gevarieerd. Als heerser van de zee regeerde hij over elk waterlichaam op aarde, van de breedste oceaan tot de kleinste bron. Zeelieden, vissers en kuststeden brachten hem offers en gebeden aan, op zoek naar veilige doortocht en rijke vangsten. Zijn stemmingen waren even wisselvallig als de zee zelf; hij kon kalm water en gunstige winden schenken, of verwoestende stormen ontketenen die hele vloten konden vernietigen.

Zijn macht reikte ver onder de golven. Hij reed zijn gouden strijdwagen over het zeeopp ervlak, waarbij zijn passage het water kalmeerde en zeedieren vrolijk uit het water lieten springen. Zijn onderwaterpaleis, beschreven door Homerus, lag in de diepste uithoeken van de Egeïsche Zee, een schitterend rijk van koraal en goud waar hij zijn onsterfelijke paarden stalelde.

Buiten de zee had Poseidon ook heerschappij over aardbevingen. De oude Grieken begrepen weinig van tektonische activiteit; voor hen was het plotselinge, gewelddadige beven van de aarde onmiskenbaar het werk van de god die zijn drietand woedend op de grond sloeg. Hij werd ook nauw geassocieerd met paarden; de mythe schrijft hem toe dat hij het eerste paard als geschenk aan de mensheid schiep, of, in andere versies, wilde paarden temde en mannen de kunst van het rijden leerde.

Poseidon werd gekenmerkt door hetzelfde vluchtige, gepassioneerde temperament als de zee zelf. Hij was trots, snel tot woede en diep gekrenkt door elke belediging van zijn waardigheid of gezag. Toen de Trojanen hem niet betaalden voor het bouwen van hun muren, koos hij met meedogenloze furie de kant van de Grieken tegen Troje in de Trojaanse Oorlog. Toen Odysseus zijn zoon Polyphemus verblindde, treiterde Poseidon de held tien jaar lang, waardoor zijn thuisreis een langdurige nachtmerrie van stormen en rampen werd.

Toch was Poseidon niet louter destructief. Hij kon vrijgevig en beschermend zijn jegens degenen die hem naar behoren eerden. Hij verwekte vele helden, hielp zeelieden die het juiste offer brachten, en werd in de kunst afgebeeld als een majestueuze, gebaard god van enorme fysieke kracht, met een uitstraling die alleen onderdeed voor die van Zeus. Zijn rivaliteit met zijn broer was reëel maar brak zelden uit in open conflict; beide goden begrepen de grenzen van hun respectievelijke rijken, ook al botsten ze hevig aan de randen ervan.

Net als Zeus stond Poseidon bekend om talrijke verbintenissen met zowel godinnen als sterfelijke vrouwen. Veel van zijn nakomelingen neigden echter naar het monsterlijke of het wilde: de Cycloop Polyphemus, de reus Orion en het gevleugelde paard Pegasus onder hen, wat de ongetemde, oerkrachtige aard van hun goddelijke vader weerspiegelde.

De strijd om Athene: Poseidon en Athena streden om de beschermende godheid te worden van de grote stad Attica. Elke god bood een geschenk aan: Poseidon sloeg zijn drietand op de rots van de Akropolis en liet een zoutwaterbron ontspringen (of, in sommige versies, het eerste paard), terwijl Athena een olijfboom plantte. De goden van de Olympus oordeelden dat Athena's geschenk nuttiger was voor de mensheid, en zij won de stad die nog steeds haar naam draagt. Poseidon, woedend, overstroomde de Attische vlakte uit boosheid.

De bouw van de muren van Troje: Samen met Apollo werd Poseidon door Zeus gedwongen om een jaar lang als sterfelijke arbeider te dienen voor de Trojaanse koning Laomedon. De twee goden bouwden de legendarische muren van Troje, zo sterk dat ze met gewone middelen niet doorbroken konden worden. Toen Laomedon weigerde hen te betalen, stuurde Poseidon een zeemonster om de Trojaanse kust te verwoesten en gooide later zijn volledige steun achter de Grieken tijdens de Trojaanse Oorlog.

De Odyssee: Nadat Odysseus zijn zoon Polyphemus de Cycloop had verblind en zijn eigen naam had geroepen, hoorde Poseidon het gebed van de Cycloop om wraak. Tien jaar lang kwelde hij de thuisreis van Odysseus met stormen, gezonken schepen en misdirectie, zijn toorn een centrale drijvende kracht in Homerus' Odyssee.

Poseidon en Medusa: Een van de tragischere mythen over Poseidon vertelt over zijn verbintenis met de mooie Medusa in de tempel van Athena. De godin was zo woedend over deze ontheiliging van haar heilige ruimte dat ze Medusa in een afschuwelijke Gorgon veranderde. Uit het bloed van Medusa, toen Perseus haar later doodde, ontsproten Pegasus en Chrysaor, beiden kinderen van Poseidon.

De schepping van het paard: In de meest verspreide versie sloeg Poseidon tijdens zijn strijd met Athena de grond met zijn drietand, en uit de aarde sprong het eerste paard. Deze mythe bevestigde zijn blijvende verbinding met paarden en wagenrennen door de hele Griekse wereld.

Poseidons officiële gemalin was de Nereïde Amphitrite, een zeegoddin die hij najoeg en uiteindelijk won. Hun huwelijkssluiting, zoals verteld door verschillende oude bronnen, hield in dat Amphitrite aanvankelijk zijn avances ontvluchtte en zich verborg bij haar zeenimfzusters, totdat ze werd gevonden en teruggebracht naar Poseidon door de dolfijn Delphinus, die de god als dankbetuiging vereeuwigde als een sterrenbeeld. Samen regeerden Poseidon en Amphitrite het zeekoninkrijk en hadden drie kinderen: de visstaartdragende Triton, de zeegoddin Rhode en Benthesikyme.

Buiten Amphitrite verwekte Poseidon een buitengewoon breed scala aan nakomelingen via verbintenissen met andere godinnen en sterfelijke vrouwen. De Cycloop Polyphemus werd geboren uit de zeenimf Thoosa. Theseus, de grote held van Athene, werd traditioneel beschouwd als een zoon van Poseidon, de god die in een droom bij zijn moeder Aethra was verschenen. De reusachtige jager Orion werd gezegd een zoon van Poseidon te zijn, begiftigd met het vermogen op water te lopen. Pegasus, het onsterfelijke gevleugelde paard, en Chrysaor ontsproten uit het bloed van Medusa bij haar dood.

Zijn relatie met zijn broers Zeus en Hades bepaalde de structuur van de kosmos. Hoewel Poseidon soms onder het gezag van Zeus morrelde, zelfs deelnemend aan een samenzwering met Hera en Athena om Zeus in ketens te leggen, een opstand die mislukte, handhaafden de drie broers een fundamentele machtsvedeling die de gehele Griekse wereldvisie onderbouwde.

Poseidon was een van de meest vereerde goden in de Griekse wereld, met name in kuststeden, eilandgemeenschappen en onder zeelieden. Zijn belangrijkste cultuscentra waren de Landengte van Korinthe, waar de Isthmische Spelen, die elke twee jaar ter ere van hem werden gehouden, zelfs de Olympische Spelen in aanzien evenaarderden. Het heiligdom bij Isthmia herbergde een van de vroegste monumentale Griekse tempels, gebouwd rond 700 v.Chr.

Het eiland Tenos in de Cycladen herbergde een beroemd orakel gewijd aan Poseidon, en bij Calauria (het huidige Poros) bloeide een belangrijke cultus waar smekende goden en steden zijn bescherming konden zoeken. Kaap Sounion, aan de zuidpunt van Attica, was gekroond door een prachtige tempel voor Poseidon waarvan de ruïnes nog steeds staan, een adembenemend kliffeiligdom waar oude zeelieden gebeden aanboden voor het oversteken van de open Egeïsche Zee.

Offers aan Poseidon omvatten doorgaans stieren (met name zwarte stieren), rammen en paarden. Bij plechtige gelegenheden werden paarden als offer de zee ingedreven. Paardenwedrennen en wagenrennen werden ook ter ere van hem gehouden, wat de nauwe band weerspiegelde tussen de god en het dier dat hij geacht werd te hebben geschapen.

De drietand is Poseidons bepalende symbool, een drietandige speer gesmeed door de Cyclopen, net zoals zij de bliksemschicht van Zeus vervaardigden. Hiermee kon Poseidon rotsen verbrijzelen, stormen oproepen en de zee tot razernij brengen. Het werd het universele symbool van maritieme macht in de oude wereld en is dat nog steeds.

Het paard was boven alle andere dieren heilig aan Poseidon. Hij werd geacht het te hebben geschapen, getemd en mensen geleerd te rijden, wat hem de bijnaam Hippios (van paarden) bezorgde. De dolfijn was zijn trouwe boodschapper, vereeuwigd in de sterren nadat er een Amphitrite naar hem terugbracht. De stier symboliseerde zijn kracht en vitaliteit, en zwarte stieren waren zijn favoriete offerdier.

Heilige planten die met Poseidon geassocieerd worden zijn de pijnboom, bijzonder geëerd bij de Isthmische Spelen (waar pijnboomkransen aan winnaars werden uitgereikt), en wilde selderij, die in vroegere edities van de spelen tot overwinnaarskransen werd gevlochten. De zee zelf, met al haar kracht, diepte en onvoorspelbaarheid, was zijn levende zinnebeeld, en oude kunstenaars beeldden hem af als een volwassen, krachtig gebouwde man met baard, gelijk in gestalte en ernst aan Zeus zelf.