Achilles: De Grootste Held van de Trojaanse Oorlog

Achilles geldt als de grootste krijger in de gehele Griekse mythologie, een figuur van verblindende militaire genialiteit en allesverterende hartstocht wiens leven kort en stralend brandde als de vlam waarmee hij vergeleken werd. Als centrale figuur in de Ilias van Homerus belichaamde Achilles het Griekse ideaal van de held: uitzonderlijk begaafd, fier trots, gedreven door een onverzadigbare honger naar roem (kleos), en volkomen bewust dat grootheid ten koste zou gaan van een lang leven.

Als zoon van de sterfelijke koning Peleus en de onsterfelijke zeenimf Thetis was Achilles bijna goddelijk, nagenoeg onkwetsbaar van lichaam en onovertroffen in snelheid en kracht. Toch waren het zijn menselijke hartstochten, zijn woede, zijn verdriet, zijn trots, die het volledige verhaal van de Ilias aandreven en zijn lot voor de muren van Troje bezegelden.

Voor de oude Grieken was Achilles niet slechts een verhaal: hij was het archetype van de krijger-held, een cultureel ijkpunt voor moed, excellentie (arete), en de roem die de dood overleeft. Zijn naam heeft drieduizend jaar westerse literatuur, filosofie en kunst doorklinken.

Achilles werd geboren in Phthia, een koninkrijk in Thessalie, als zoon van Peleus, zijn sterfelijke koning, en Thetis, een van de vijftig Nereiden (zeenimfen) en een godin van grote macht. De verbintenis tussen een sterveling en een goddelijk wezen was op zichzelf buitengewoon: Zeus en Poseidon hadden beiden Thetis begeerd, maar een profetie waarschuwde dat haar zoon zijn vader in grootheid zou overtreffen. Uit vrees hiervoor regelden de goden haar huwelijk met de sterfelijke Peleus, zodat elk nageslacht sterfelijk geboren zou worden.

Op het huwelijksfeest van Peleus en Thetis, een van de meest beroemde bijeenkomsten in de mythologische traditie, wierp de godin Eris (Tweedracht) de Appel van Tweedracht met het opschrift "Voor de Mooiste" onder de gasten. Het geschil dat zij ontketende tussen Hera, Athena en Aphrodite zette een reeks gebeurtenissen in gang die zou culmineren in de Trojaanse Oorlog, het toneel waarop Achilles eeuwige roem zou verwerven.

Thetis, die het lot van haar zoon kende, nam buitengewone maatregelen om hem te beschermen. In de beroemdste overlevering dompelde zij de kleine Achilles in de Rivier de Styx, de grens tussen de wereld der levenden en de onderwereld, waardoor hij onkwetsbaar werd overal waar het water hem raakte. Ze hield hem bij zijn hiel vast, waardoor dat ene plekje onbeschermd bleef, de oorsprong van de legendarische "Achilleshiel". Eerdere tradities, beschreven door Apollodorus, vermelden een andere methode: Thetis zalfde het kind met ambrosia en hield het elke nacht boven een vuur om zijn sterfelijkheid weg te branden, totdat Peleus het ritueel ontdekte en onderbrak.

Achilles bracht zijn vroege kinderjaren door onder de hoede van Chiron de centaur, de wijste en meest geleerde van zijn soort, die vele van Griekenlands grootste helden opleidde op de hellingen van de Pelion. Chiron trainde de jonge Achilles in de krijgskunst, paardrijden, jagen, muziek en geneeskunde, en vormde zowel de krijger als de mens. Achilles leerde de lier te bespelen en over heldendaden te zingen, een detail dat Homerus gebruikt om hem menselijk te maken in de Ilias.

Een vitale relatie uit deze periode was zijn band met Patroclus, de zoon van Menoetius. Patroclus kwam in het huishouden van Peleus wonen als beschermeling nadat hij per ongeluk een metgezel had gedood bij een ruzie, en de twee jongens werden onafscheidelijk. Antieke bronnen beschrijven hun vriendschap als de diepste band die elk van hen ooit zou kennen. Homerus presenteert Patroclus als Achilles' nauwste metgezel, zijn andere zelf, en het verdriet om zijn verlies zou het emotionele draaipunt van de gehele Ilias worden.

Toen de oproep uitging voor krijgers om mee te trekken naar Troje, verkleedde Thetis, die wist dat Achilles zou sterven als hij naar Troje ging, haar zoon als meisje en verborg hem bij de dochters van koning Lycomedes op het eiland Skyros. In deze periode verwekte Achilles een zoon, Neoptolemus (ook wel Pyrrhus genoemd), bij de dochter van Lycomedes, Deidamia. De Griekse aanvoerders, ingelicht door een profetie dat Troje niet ingenomen kon worden zonder Achilles, stuurden de listige Odysseus om hem te vinden. Odysseus legde geschenken neer, waaronder wapens, te midden van kostbare sieraden. Achilles alleen greep naar het zwaard en de speer en onthulde zichzelf ogenblikkelijk. Hij koos voor roem boven een lang leven en voer naar Troje.

De Eerste Landing en Telephus: Bij de eerste misgerichte landing van de Griekse vloot in Mysie verwondde Achilles koning Telephus, die de Grieken in een hinderlaag had gelokt terwijl zij zijn koninkrijk plunderden. De wond wilde niet genezen, en een orakel verklaarde dat alleen degene die haar had toegebracht haar kon helen. Achilles behandelde Telephus later met roest geschraapt van zijn speer, waarmee hij een veilige doorgang en begeleiding naar Troje verdiende.

De Plundering van Lyrnessus en de Gevangenname van Briseis: Tijdens het negenjarige beleg leidde Achilles verwoestende aanvallen op steden rondom Troje. Bij de plundering van Lyrnessus doodde hij koning Mynes en zijn broers en nam hij de prinses Briseis gevangen, die zijn oorlogsbuit werd en, op het moment van de Ilias, iemand voor wie hij diep respect had. Bij aanvallen op andere steden doodde hij Troilus, een zoon van Priamus, waarmee hij een profetie vervulde dat Troje niet kon vallen als Troilus de leeftijd van twintig bereikte.

De Woede van Achilles, Terugtrekking uit de Strijd: Toen Agamemnon, koning van Mycene en aanvoerder van de Griekse coalitie, gedwongen werd zijn eigen oorlogsbuit Chryseis terug te geven aan haar vader (de priester van Apollo, wiens plaag het Griekse kamp teisterde), eiste hij Briseis van Achilles als compensatie. Achilles, woedend over de oneer, trok zich samen met zijn Myrmidonen volledig terug uit de strijd. De Grieken leden verwoestende nederlagen in zijn afwezigheid. Achilles smeekte zijn moeder Thetis, die op haar beurt Zeus overhaalde het evenwicht van de strijd in het voordeel van Troje te laten doorslaan totdat de Grieken Achilles smeekten terug te keren, een plot dat de ruggengraat van de Ilias vormt.

De Dood van Patroclus en Achilles' Terugkeer: Toen de Trojanen oprukten naar de Griekse schepen, smeekte Patroclus Achilles om hem de Myrmidonen te laten aanvoeren in de strijd, gekleed in Achilles' eigen goddelijke wapenrusting. Achilles stemde toe, maar waarschuwde Patroclus de Trojanen terug te drijven zonder hen tot de muren van Troje te achtervolgen. Patroclus vocht briljant en doodde vele Trojanen, waaronder Sarpedon, Zeus' eigen zoon. Maar Apollo greep in, ontdeed Patroclus van zijn wapenrusting en liet hem kwetsbaar achter. Hector gaf de dodelijke stoot.

Het Doden van Hector: Verteerd door verdriet en woede verzoende Achilles zich met Agamemnon en keerde terug naar het slagveld met nieuwe door een god gesmede wapenrusting, een meesterwerk vervaardigd door Hephaestus op verzoek van Thetis, met daarin het beroemde Schild van Achilles waarop taferelen uit het sterfelijke leven waren afgebeeld. Hij dreef de Trojanen terug in een woedende aanval, vulde de rivier de Scamander met lijken totdat de riviergod tegen hem opstond. Uiteindelijk dreef Achilles de Trojaanse kampioen Hector in het nauw buiten de muren van Troje. Athena verleidde Hector stand te houden, en Achilles doodde hem met een speer door de keel. In zijn verdriet en woede sleepte Achilles Hectors lichaam dagenlang met zijn strijdwagen rond de muren van Troje, een daad van ontheiliging die zelfs de goden te ver vond gaan. Pas toen de bejaarde koning Priamus heimelijk naar Achilles' tent kwam en om het lichaam van zijn zoon smeekte, zwichtte Achilles, bewogen door Priamus' verdriet en zijn eigen gedachten aan zijn vader Peleus. Hij gaf Hectors lichaam terug en verleende twaalf dagen wapenstilstand voor de begrafenisriten.

Belangrijkste Bondgenoten:

Patroclus was Achilles' nauwste metgezel, aan hem verbonden door banden die antieke schrijvers dieper beschreven dan broederschap. Zijn dood was het scharnierpunt van Achilles' leven, waardoor persoonlijk verdriet veranderde in de motor van vernietiging die Troje uiteindelijk tot zijn ondergang bracht.

Thetis was een constante en toegewijde moeder, die tussenbeide kwam bij Zeus en nieuwe wapenrusting bestelde bij Hephaestus. Haar goddelijke invloed bepaalde verschillende sleutelmomenten van de Trojaanse Oorlog ten gunste van haar zoon.

Phoenix diende als Achilles' leraar en surrogaat-grootvaderfiguur, een van de gezanten die werd gestuurd om Achilles te overtuigen terug te keren in de strijd in Boek IX van de Ilias. Zijn beroep op hun gedeelde geschiedenis toont de diepte van vaderlijke liefde die Achilles zelfs bij stervelingen inspireerde.

Odysseus had een complexe relatie met Achilles: hij ontmaskerde Achilles op Skyros en leidde later de gezantschap om zijn terugkeer te bepleiten. Hoewel fundamenteel verschillend van karakter (Achilles de man van actie en eer, Odysseus de man van sluwheid en strategie), dienden zij als de twee polen van Griekse heroïsche deugd.

Ajax de Grote was Achilles' nauwste gelijke in pure fysieke kracht onder de Grieken, en de twee wedijverden om de titel van grootste krijger. Na Achilles' dood vochten zij om zijn goddelijke wapenrusting, een wedstrijd die Ajax uiteindelijk zou verliezen van Odysseus, waardoor Ajax tot waanzin en zelfmoord werd gedreven.

Belangrijkste Vijanden:

Hector, kroonprins en grootste krijger van Troje, was Achilles' bepalende rivaal en de man die Patroclus doodde. Homerus tekent Hector met evenveel waardigheid en menselijkheid als Achilles, waardoor hun confrontatie het emotionele en morele hart van de Ilias vormt.

Agamemnon's arrogantie en het in beslag nemen van Briseis ontketenden de woede die de Grieken bijna de gehele oorlog kostte, waardoor hij indirect verantwoordelijk was voor Patroclus' dood en de reeks gevolgen die daarop volgde.

Apollo stelde zich gedurende de gehele oorlog consequent tegen Achilles op, greep in om Troje en zijn kampioenen te beschermen. Hij leidde Paris' fatale pijl naar Achilles' hiel, waardoor de held uiteindelijk stierf.

Penthesilea, de Amazonekoningin die Troje te hulp kwam, werd gedood door Achilles, hoewel sommige tradities stellen dat Achilles door verdriet en liefde werd bewogen toen hij haar gezicht zag na de doding.

Memnon, de Ethiopische koning en zoon van de dageraadsgodin Eos, was een andere grote kampioen die Troje verdedigde. Hun onderlinge gevecht werd beslist door Zeus die hun lot afwoog op zijn gouden weegschaal. Achilles doodde Memnon, hoewel Eos haar zoon een vorm van onsterfelijkheid wist te bezorgen.

Achilles stierf zoals hij altijd had geweten dat hij zou sterven: jong, voor de muren van Troje, in de volle glans van zijn roem. De profetie was vanaf zijn kinderjaren duidelijk geweest: hij stond voor een keuze tussen een lang, onopgemerkt leven en een kort leven van opperste roem dat door de eeuwigheid zou weerklinken. Hij had zonder aarzeling voor het laatste gekozen.

Na het doden van Hector zette Achilles zijn aanval op Troje's verdedigers voort. Hij doodde de Amazonekoningin Penthesilea en de Ethiopische koning Memnon, elk op zichzelf een geduchte kampioen. Maar zelfs terwijl zijn legende groeide, bleven de muren van Troje ongebroken en naderde zijn eigen lot.

Zijn dood came niet in open gevecht, maar door een pijl, een wapen dat in de Griekse militaire cultuur minder eervol werd geacht dan de speer of het zwaard. Paris, geleid door de god Apollo (die diepe vijandigheid koesterde jegens Achilles voor het doden van zijn geliefde Trojanen en het ontwijden van Hectors lichaam), loste een pijl die Achilles in zijn enige kwetsbare punt trof: zijn hiel. Sommige verslagen vermelden dat de pijl Achilles trof bij de Scaeische Poort, waarheen hij was gelokt door zijn liefde voor de Trojaanse prinses Polyxena. Anderen plaatsen het schot tijdens een algemeen gevecht. In alle versies vochten Ajax de Grote en Odysseus om zijn lichaam, waarbij Ajax het lijk terugdroeg naar de Griekse schepen terwijl Odysseus de Trojanen op afstand hield.

Thetis, haar Nereid-zusters en de Muzen kwamen om Achilles te betreuren. Hij werd gecremeerd en zijn as werd vermengd met die van Patroclus in een gouden urn vervaardigd door Hephaestus, de twee metgezellen ook in de dood verenigd, zoals zij in het leven waren geweest. Zijn goddelijke wapenrusting werd de prijs waarvoor Ajax en Odysseus streden, een uitslag die Ajax tot zelfmoord dreef.

Achilles was op uitzonderlijk jonge leeftijd gestorven, de traditie plaatst hem op ongeveer twintig of tweeentwintig jaar bij zijn dood, maar hij had meer bereikt dan de meeste helden in een heel leven, en zijn naam was al eeuwig.

Na zijn dood verkreeg Achilles een hiernamaals dat paste bij een figuur op de grens tussen sterfelijk en goddelijk. De meeste tradities plaatsen hem op Leuce (het Witte Eiland) in de Zwarte Zee, een Elysisch paradijs voorbehouden aan de meest verheven helden, waar hij in eeuwige gelukzaligheid leefde, soms in het gezelschap van Patroclus en andere grote helden. Latere tradities spraken van hem als heerser in Elysium of de Eilanden der Gelukzaligen, samen met Patroclus, Medea en zelfs Helena van Troje.

Achilles werd als heldengod (heros theos) in de gehele Griekse wereld met bijzondere intensiteit vereerd. Kolonies aan de kusten van de Zwarte Zee, waaronder de stad Olbia, onderhielden actieve culten voor Achilles van het Witte Eiland, waar zeelieden naar verluidt spookachtige strijdkreten over het water hoorden. Sparta, Athene en Thessalie hadden allemaal heiligdommen voor Achilles. Pausanias vermeldt dat Achilles in Elis offers ontving voor de aanvang van de Olympische Spelen. In de Troad (het gebied rond Troje) onderhielden zowel Grieken als van Trojanen afstammende volkeren zijn cultus, erkennend dat zijn grootheid de oorlog die hem doodde oversteeg.

Alexander de Grote bezocht bij het begin van zijn Perzische veldtocht beroemd Troje, bracht offers aan Achilles' tombe en klaagde dat de held gelukkig was geweest met Homerus om zijn roem te verkondigen. Dit gebaar vatte Achilles' culturele nalatenschap samen: hij was het prototype van de krijger-koning die onsterfelijke faam najaagt, en generaties heersers en veroveraars modelleerden zich bewust naar zijn beeld.

Ook de filosofische traditie hield zich intensief met Achilles bezig. Plato laat in de Apologie Socrates Achilles aanvoeren als voorbeeld voor wie eer en plicht boven overleven stelt. Aristoteles analyseerde zijn trots en woede als gevallenstudies in deugd en buitensporigheid. De Stoici debatteerden of zijn hartstochtelijke aard heroïsche grootheid vertegenwoordigde of een catastrofaal gebrek aan zelfbeheersing, een spanning die Achilles filosofisch onuitputtelijk maakte.

Geen figuur uit de Griekse mythologie, misschien op Odysseus na, heeft een zo omvangrijke creatieve nalatenschap gegenereerd als Achilles. Homerus' Ilias, samengesteld in de 8e eeuw voor Christus en beschouwd als een van de grondslagen van de westerse literatuur, draait volledig om "de woede van Achilles" en haar gevolgen. De psychologische diepte waarmee de Ilias Achilles' verdriet, woede en uiteindelijke menselijkheid portretteert, schiep het sjabloon voor literair heldendom gedurende drie millennia.

In de antieke beeldende kunst verschijnt Achilles op honderden bewaard gebleven vazen, friezen en beelden. Archaïsche en klassieke aardewerk toont hem terwijl hij zich bewapent voor de strijd, dobbelstenen speelt met Ajax, Patroclus' wonden verzorgt, Penthesilea doodt en Hectors lichaam sleept. De François-vaas (570 voor Christus) toont zijn lijkspelen. De Achilles-schilder, vernoemd naar zijn kenmerkende werk met de held, was een van de fijnste vaasschilders uit de klassieke periode.

De antieke tragedie hield zich uitvoerig bezig met Achilles. Sophocles, Euripides en Aeschylus schreven alle drie toneelstukken over hem, de meeste nu fragmentarisch. Euripides' Iphigenia in Aulis toont Achilles als iemand die ongewild verstrikt raakt in Agamemnons bedrog van Iphigenia, een zeldzame uitbeelding van de held in een moreel dubbelzinnige huiselijke situatie.

De latere oudheid bracht de Achilleis van de Romeinse dichter Statius (1e eeuw na Christus) voort, een onvoltooid epos over Achilles' kinderjaren en ontdekking op Skyros, en de Posthomerica van Quintus van Smyrna, die de gebeurtenissen van de Trojaanse Oorlog tussen de Ilias en de Odyssee aanvult, inclusief Achilles' dood.

Middeleeuwse en renaissancistische tradities transformeerden Achilles in een dolende ridder en een symbool van ridderlijke deugd. Shakespeares Troilus en Cressida biedt een bewust ontnuchterend portret: Achilles als hoogmoedig en prikkelbaar, zijn grootheid overschaduwd door ijdelheid en het doden van de ongewapende Hector. Racines Iphigénie daarentegen presenteert hem als een edele romantische held.

De moderne literatuur en film zijn keer op keer teruggekeerd naar deze figuur: Derek Walcotts met de Nobelprijs bekroonde epos Omeros transponeert Achilleïsche thema's naar het Caribisch gebied. Madeline Millers roman The Song of Achilles (2011) vertelt het verhaal vanuit het perspectief van Patroclus en werd een wereldwijde bestseller. Wolfgang Petersens film Troy (2004), met Brad Pitt als Achilles, bracht de mythe bij een nieuw publiek wereldwijd.