Ajax de Grote: Het Machtigste Schild van het Griekse Leger

Ajax de Grote, zoon van Telamon, koning van Salamis, was de op een na grootste krijger onder de Grieken bij Troje, in roem alleen overtroffen door Achilles zelf. Waar Achilles werd gekenmerkt door snelheid, goddelijke woede en verzengende aanvalskracht, belichaamde Ajax iets dat even essentieel was voor het Griekse heldideaal: onbeweeglijke, onbreekbare verdediging. Hij was de muur die stond tussen het Griekse leger en de ondergang.

Enorm in omvang en kracht, met een gigantisch torenschild van zeven lagen ossenvel en brons, vocht Ajax met een ruw, slijpend uithoudingsvermogen waardoor hij de laatste verdedigingslinie was wanneer anderen vluchtten. De Ilias noemt hem het "bolwerk van de Achaeers", een man wiens aanwezigheid alleen al legers deed stabiliseren en panische terugtochten omzette in tegenstand. Hij vluchtte nooit, deinsde nooit terug en werd in de gehele oorlog nooit verwond door een Trojaans wapen.

Toch eindigt zijn verhaal in tragedie. Toen Achilles stierf en zijn goddelijke wapenrusting werd toegewezen, verloor Ajax, die meer dan wie ook had gedaan om zowel het levende lichaam als het lijk van Achilles te beschermen, de wedstrijd van de listige Odysseus. Het onrecht brak hem. Athena stuurde waanzin, hij slachtte een kudde schapen in de overtuiging dat het zijn vijanden waren, en bij herstel, niet in staat de schaamte te dragen, viel hij op zijn eigen zwaard. Zijn dood werd een van de bepalende bespiegelingen in de Griekse literatuur over de relatie tussen heroische waarde en sociale erkenning.

Ajax was de zoon van Telamon, koning van het eiland Salamis, en zijn vrouw Periboea. Zijn afkomst was onberispelijk: Telamon was de zoon van Aeacus, koning van Aegina, die zelf een zoon was van Zeus, waardoor Ajax een achterkleinzoon was van de koning der goden. Aeacus stond bekend als de rechtvaardigste van alle stervelingen en werd een rechter van de doden in de Onderwereld. Ajax stamde dus uit de meest vooraanstaande heroische bloedlijn van Griekenland, met dezelfde voorouders als zijn neef Achilles, wiens vader Peleus de broer van Telamon was.

Volgens de overlevering werd Ajax geboren op de dag dat de grote held Heracles Telamon op Salamis bezocht. Heracles bad tot Zeus dat de zoon van Telamon zo onkwetsbaar zou zijn als de huid van de Nemeïsche Leeuw, en een adelaar (aietos in het Grieks) verscheen als goddelijk teken, waaraan het kind zijn naam ontleende, Ajax (Aias). Sommige bronnen zeggen dat Heracles de pasgeborene in zijn leeuwenhuid wikkelde en het kind zo zijn eigen goddelijke bescherming schonk. Of het omen volledig stand hield of niet, Ajax groeide uit tot een man die in de praktijk onkwetsbaar was: geen Trojaans wapen trof zijn bloed in tien jaar oorlog.

Hij had een halfbroer, Teucer, wiens moeder Hesione was, een Trojaanse prinses die aan Telamon was gegeven als buit toen Heracles Troje in een eerdere generatie had geplunderd. Teucer werd de grootste boogschutter in het Griekse leger en vocht in de schaduw van Ajax, letterlijk in sommige versies, door pijlen af te schieten vanachter zijn enorme schild voor hij weer in veiligheid dook. Hun samenwerking was een van de meest doeltreffende gevechtscombinaties in de Ilias.

Voor de Trojaanse Oorlog regeerde Ajax over Salamis als zijn koning en stelde een vloot van twaalf schepen samen voor de expeditie. Hij was een van de vele vrijers van Helena van Sparta en had, net als de andere vrijers, de Eed van Tyndareus gezworen, de plechtige belofte om het huwelijk te verdedigen van wie Helena won en oorlog te voeren tegen ieder die die band schond. Toen Paris Helena ontvoerde, was Ajax door zijn eed verplicht aan de expeditie naar Troje deel te nemen.

Wat betreft lichamelijke gestalte was Ajax de grootste man in het Griekse leger. De Ilias beschrijft hem als een hoofd groter dan de andere krijgers, over het slagveld bewegend "als een toren." Zijn schild was een wonder van vakmanschap, zeven lagen stierenvel, elk gelooid en samengeperst, afgedekt met een plaat brons, zo groot dat het bijna als een muur op zich functioneerde. Hij droeg het aan een bronzen draagband over zijn borst, en er werd gezegd dat geen gewone man het zelfs kon optillen.

Voor de oorlog was hij aan geen Griekse prinses verloofd, maar tijdens de veldtocht nam hij de gevangen Frygische vrouw Tecmessa als zijn bijvrouw. In tegenstelling tot veel krijgers die gevangen vrouwen louter als bezit behandelden, toonde Ajax Tecmessa aanzienlijk respect en genegenheid. Zij baarde hem een zoon, Eurysaces, vernoemd naar het brede schild van zijn vader, die de oorlog overleefde en een gevierde figuur werd in de Atheense traditie als voorvader van Atheense aristocratische families.

De grootste daden van Ajax zijn geconcentreerd in de Ilias, waar hij staat als de onmisbare pijler van de Griekse weerstand gedurende de meest wanhopige fasen van de oorlog.

Tweegevecht met Hector: In het zevende boek van de Ilias daagt Hector de Grieken uit hun beste krijger te sturen voor een man-tegen-mangevecht. Ajax wordt door loting gekozen en vecht een hele dag tegen Hector tot een gelijkspel. Geen van beiden kan de ander overwinnen; wanneer de nacht valt, roepen herauten van beide zijden een wapenstilstand uit. In een gebaar van wederzijds respect dat opmerkelijk is in de gewelddadige wereld van het epos, wisselen de twee krijgers geschenken uit: Hector geeft Ajax zijn zilverbeslagen zwaard, Ajax geeft Hector een prachtige purperen gordel. De ruil zou fataal ironisch blijken: Ajax zou later vallen op het zwaard van Hector, en het lijk van Hector zou worden gesleept aan de gordel die Achilles aan zijn strijdwagen had gebonden.

Verdediging Tegen Hectors Aanval op de Schepen: In de meest kritieke passage van de gehele oorlog, wanneer Hector de Griekse muur doorbreekt en het leger terugdrijft naar de schepen, is het Ajax die vrijwel alleen standhoud en het tij keert. Gewapend met een enorme pole die werd gebruikt bij scheepsgefechten in plaats van een gewone speer, springt hij van schip naar schip om ze eigenhandig te verdedigen en roept zijn kameraden op tot verzet. Zijn weerstand koopt de tijd die nodig is voor Patroclus om de strijd te betreden en voor het uiteindelijke Griekse herstel.

Verdediging van het Lichaam van Achilles: Toen de naaste metgezel van Achilles, Patroclus, door Hector werd gedood, was het Ajax die met Menelaus over het gevallen lichaam standhield en het hele Trojaanse leger weerstond om te voorkomen dat zij de wapenrusting zouden afnemen en het lijk zouden onteren. Deze verdediging, langdurig, brutaal en gevoerd tegen overweldigende overmacht, was misschien Ajax' opperste moment, waarbij lichamelijke suprematie werd gecombineerd met morele plicht.

Het Dragen van het Lichaam van Achilles: Toen Achilles zelf werd gedood door de pijl van Paris (geleid door Apollo), vocht Ajax opnieuw door de Trojaanse troepen heen om het lichaam te redden, het op zijn rug dragend door de strijd terwijl Odysseus achtervolgers afweerde, of in sommige versies omgekeerd. Hoe dan ook, beide helden kregen de eer voor het redden van de resten van Achilles, en deze gezamenlijke dienst vormde de basis van de daaropvolgende aanspraak van beide mannen op de goddelijke wapenrusting van Achilles.

Ajax' meest significante samenwerking was met zijn halfbroer Teucer, de meesterboogschutter. Samen vormden zij een complementair gevechtspaar van buitengewone effectiviteit: het immense schild van Ajax bood bewegende dekking terwijl Teucer vijanden met feilloos nauwkeurigheid betrof vanachter het schild. Wanneer de pees van Teucer in de strijd werd doorgesneden of zijn pijlenkoker leeg was, beschermde Ajax hem totdat hij opnieuw bewapend kon worden. Hun band was een van de warmste en meest functionele broederlijke relaties in de Ilias.

Ajax' relatie met Achilles was er een van diep wederzijds respect. Zij waren neven en de twee grootste krijgers in het Griekse leger, maar waar rivaliteit de relatie had kunnen vergiftigen, toont de Ilias hen als kameraden. Ajax was de enige Griekse krijger wiens aanwezigheid Patroclus, de rouwende metgezel van Achilles, geruststelde in de donkere dagen van Achilles' terugtrekking uit de strijd.

Zijn grootste vijand in het Griekse kamp was Odysseus, de sluwste van de Griekse leiders. De spanning tussen hen was fundamenteel een botsing van heroische waarden: Ajax belichaamde het oudere ideaal van rechttoe-rechtaan krijgsmanschapseer en persoonlijke eer, terwijl Odysseus list, retorica en aanpassingsvermogen vertegenwoordigde. Na de dood van Achilles claimden beiden zijn goddelijke wapenrusting. De Griekse aanvoerders, overtuigd door Trojaanse gevangenen dat Odysseus meer had gedaan om Troje te schaden door list, kenden de wapenrusting aan hem toe. Voor Ajax, wiens gehele identiteit was gebouwd op krijgssuprematie en eerlijk handelen, was het verliezen van een man die hij als een intrigant beschouwde een vernedering die hij niet kon dragen.

Onder zijn Trojaanse vijanden was Hector zijn meest waardige tegenstander en, paradoxaal genoeg, de man wiens postume geschenk hem doodde. De Trojanen slaagden er nooit in Ajax direct te verwonden of te verslaan; hun ontzag voor hem was totaal en oprecht.

Het oordeel over de wapenrusting van Achilles, het Oordeel over de Wapens, was het begin van Ajax' einde. Volgens de meeste verslagen werden Griekse en Trojaanse gevangenen onafhankelijk gevraagd welke van de twee helden meer schade aan Troje had toegebracht; beide groepen noemden Odysseus. De wapenrusting ging naar hem. Ajax, verteerd door een woede die de dramatische logica van de Ilias gedurende het gehele epos had opgebouwd, besloot wraak te nemen op Agamemnon, Menelaus en Odysseus, die hij verantwoordelijk hield voor het onrecht.

De godin Athena, die Odysseus gunstig gezind was, greep in. Zij trof Ajax met waanzin. In zijn waan viel hij aan op een kudde runderen en schapen die als oorlogsbuit waren buitgemaakt, in de overtuiging dat het zijn vijanden waren. Hij slachtte de dieren in het groot, bond een grote ram die hij aanzag voor Odysseus vast en sloeg die hevig, in de waan dat hij zijn rivaal martelde. Toen de waanzin optrok en hij zichzelf vond staande in een veld vol geslachte vee, bespaterd met bloed, de ram dood aan zijn voeten, overweldigde de verschrikking van wat hij had gedaan, en hoe het anderen zou voorkomen, hem volledig.

Zijn bijvrouw Tecmessa en zijn mannen probeerden hem tot rede te brengen, maar het schaamtegevoel van Ajax was absoluut. Voor een held van zijn standing, de op een na grootste krijger ter wereld, om gezien te worden als een man die zijn verstand had verloren en schapen had geslacht, was een vernietiging van zijn identiteit. Hij kon niet leven met de oneer. Hij plantte het zwaard van Hector, het zwaard dat hem in dat moment van wederzijds respect jaren eerder was gegeven, rechtop in de grond en wierp zichzelf erop.

Zijn zelfmoord is het onderwerp van de tragedie Ajax van Sophocles, die de nasleep in verwoestend detail uitwerkt: het debat over of Ajax een eervolle begrafenis verdient, Odysseus die er uiteindelijk voor pleit ondanks de bezwaren van Agamemnon en Menelaus, en het verdriet van Tecmessa en zijn zoon Eurysaces.

Ajax was de nationale held van Salamis en een van de grote beschermheilige helden van Athene. Toen Athene zijn tien burgerstammen organiseerde in de hervormingen van Cleisthenes (508 v.Chr.), werd er een Aiantis naar hem vernoemd, een onderscheiding die zijn diepe wortels in de Atheense identiteit via zijn zoon Eurysaces weerspiegelde. De Atheners geloofden dat de Salaminische koninklijke lijn afstamde van Eurysaces en waren bijzonder trots op de verbinding. Een heiligdom van Ajax stond op Salamis, en een ander bij Rhoeteum aan de Hellespont, vlakbij waar hij naar men zegt begraven lag.

Het verhaal van het Oordeel over de Wapens had in de oudheid een krachtige weerklank als bespiegeling over de spanning tussen krijgsverdienste en institutionele beloning, tussen wat een held verdient en wat een samenleving toekent. Ajax belichaamde de tragische mogelijkheid dat het systeem het fout kon hebben: dat de grootste daad onerkend kon blijven, dat listige retorica kon zegevieren over eerlijke dapperheid. Dit maakte hem een figuur van diepe sympathie en een vehikel voor Griekse angsten over rechtvaardigheid.

In de Odyssee, wanneer Odysseus naar de Onderwereld afdaalt en de schimmen van de doden ontmoet, probeert hij met Ajax te spreken, maar de geest van de held wendt zich in stille woede af, weigert zelfs na de dood de man te erkennen die hem had verslagen. Het is een van de meest gedenkwaardige momenten in Homerus, het stilzwijgen van Ajax krachtiger dan welke toespraak ook.

De naam Ajax leeft voort in de moderne cultuur als synoniem voor massieve, onbreekbare kracht en koppige trots. Zijn verhaal heeft talloze literaire, dramatische en filosofische werken geïnspireerd die de thema's van eer, onrecht en de grenzen van heroïsche identiteit in een wereld die niet altijd de juiste man beloont, verkennen.

Ajax verschijnt prominent in Homerus' Ilias, waar hij een van de meest volledig uitgewerkte krijgerskarakters in het gedicht is. Homerus geeft hem gedenkwaardige uitgebreide vergelijkingen: hij wordt vergeleken met een koppige ezel die niet van een akker te drijven is, een leeuw die zijn jongen verdedigt, die zowel zijn onbeweeglijke kracht als zijn geleidelijke, slijpende wanhoop vastleggen naarmate de oorlog zich keert tegen de Grieken.

De belangrijkste literaire behandeling van Ajax is de tragedie Ajax (ca. 440s v.Chr.) van Sophocles, een van de vroegst overgeleverde Griekse tragedies. Het stuk begint nadat de waanzin is gepasseerd en volgt Ajax' beslissing om te sterven, zijn dood achter de schermen, en het gekwelde debat over zijn begrafenis. Het is een diepgaande verkenning van heroïsche identiteit, schaamtecultuur en de vraag of de waarde van een man wordt bepaald door zijn daden of door het oordeel van anderen. De uiteindelijke pleidooi van Odysseus voor de eervolle begrafenis van Ajax, door de man die Ajax het meest had gehaat, geeft het stuk een opmerkelijke morele complexiteit.

De Metamorfosen van Ovidius bevatten de beroemde episode van het Oordeel over de Wapens waarin Ajax en Odysseus elk toespraken houden voor het verzamelde Griekse leger. Ajax' toespraak is bondig, feitelijk en verachtend ten opzichte van retorische sluwheid, een perfecte spiegel van zijn karakter. Hij verliest, en uit zijn bloed waar hij valt, groeit een hyacint met de letters AI (zowel zijn naaminitalen in het Grieks als de Griekse kreet van verdriet).

In de beeldende kunst verschijnt Ajax op honderden Attische vaasschilderingen, vaak afgebeeld in de momenten van zijn grootste daden: vechtend over het lichaam van Achilles, het lijk van Achilles dragend, en in een beroemde reeks afbeeldingen, een bordspel spelend met Achilles in een rustig moment bij Troje. Dit laatste beeld, gevonden op een beroemde amfora van de schilder Exekias (ca. 540 v.Chr.), is een van de meest psychologisch suggestieve afbeeldingen in de gehele antieke kunst, die twee grote krijgers vangt in een moment van geabsorbeerde, gewone menselijkheid.